कशी करायची डाळींब लागवड.

कशी करायची डाळींब लागवड..!

शेतकरी मित्रांनो आपणास डाळिंब फळबाग पिकाबद्दल माहिती जाणून घेणार आहोत डाळिंब हे फळ समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते आयुर्वेदातील ग्रंथांमध्ये डाळिंबाचे अनेक औषधी गुणधर्म सांगितले आहेत इराण या देशाला डाळिंबाचे मूळ स्थान मानतात प्राचीन संस्कृती ग्रंथांमध्ये डाळिंबाचा उल्लेख आढळतो यावरून इराण मधून आर्याने हे फळ भारतात आणले असावे असे मानतात.

तर शेतकरी मित्रांनो भारतात डाळिंबाची लागवड सुमारे एक लाख बावीस हजार हेक्टर क्षेत्रावर केली जाते यापैकी 96 हजार क्षेत्र हे एकट्या महाराष्ट्रात आहे त्यामुळे डाळिंब उत्पादन महाराष्ट्राचा प्रथम क्रमांक लागतो..!

डाळिंब पीक लावगड करण्यासाठी हवामान कसे असावे..!

उष्ण दीर्घ उन्हाळा कोरडी हवा व साधारण क** हिवाळा या पिकात चांगला बनवतो फळ धरणे पासून फळे तयार होईपर्यंत क** ऊन व कोरडी हवा आणि पक्वतेच्या काळात साधारणपणे उष्ण व दमट हवा असल्यास चांगल्या दर्जाचे फळ मिळतात फळांच्या पूर्ण वाढीनंतर आद्रता वाढल्यास फळास वरून व आतून चांगला रंग येतो परंतु फळांची वाढ होताना आदरतेचे प्रमाण वाढते व फळांचा दर्जा कमी होतो.

जमीन कशी असावी..!

डाळिंब पिकास उत्तम निचऱ्याची हलक्या व मध्यम प्रकाराची जमीन योग्य आहे जमिनीचा सामू 6.50 ते 7.50 इतका असावा जमिनीत चुनखडीचे प्रमाण अत्यल्प असल्यास झाडांची वाढ चांगली होते परंतु कधीचे प्रमाण पाच ते सहा टक्के वर गेल्या झाडांची वाढ खुंटते फार भारी जमिनीत वाढ जोमाने होते परंतु पुढे झाडाला विश्रांती देणे कठीण होते आणि बहराची अनिश्चितता वाढते.

लागवडीचा कालावधी..!

डाळिंबाची लागवड बियांपासून पासून केल्यास झाडे एकसारख्या गुणधर्माची व चांगल्या प्रतीची फळे देत नाही त्यामुळे डाळिंबाची लागवड कलमांपासून करावी हे कलमे कडक उन्हात सोडता इतर कोणत्याही हंगामात करता येते परंतु पावसाळ्याच्या सुरुवातीस म्हणजे जून जुलैमध्ये लागवड केल्यास रोपाची मर कमी प्रमाणात होते म्हणजेच डाळिंब लागवडीपासून जून जुलै ह्या कालावधीमध्ये डाळिंबाची लागवड केली पाहिजे..!

डाळिंबातील विविध जाती..!

भारतातील वेगवेगळ्या विभागात विविध प्रकारात डाळिंबाच्या जातींची लागवड केली जाते यामध्ये फळाचा रंग आकारमान चव गुणवत्ता दाण्यांचा रंग बियांचा मऊपणा याबाबतीत विविधता आढळून येते डाळिंबाच्या जाती-पराचे प्रचलित जातींचे गुणधर्म पुढील प्रमाणेआहेत..!

1 . गणेश (जी. बी. जी.):

ही जात प्रादेशिक संशोधन केंद्र (गणेशखिंड बेटा निकल गार्डन) पुणे येथे डॉक्टर सीमा यांनी आळंदी या जातीमधून निवड पद्धतीने विकसित केली आहे या जातीच्या फळांचा आकार मध्यम ते मोठा असून सालीचा रंग तांबूस पिवळा ते गदड गुलाबी असतो या जातीचे खास वैशिष्ट्य म्हणजे दाण्यांचा रंग फिकट ते गदड गुलाबी बिया माऊ व रस गोड असतो पोषक हवामानात या जातींच्या फळावर लाल गुलाबी रंगाची आकर्षित चकाकी येते त्यामुळे बाजारात या जातीला जास्त मागणी असते..!

2 . मस्कत :

अहमदनगर जिल्ह्यातील कोल्हापूर येथे पूर्वीपासून या जातीची लागवड केली जाते फळे मध्यम ते मोठ्या आकाराची असून फळांची साल फिकट हिरवट गुलाबी पिवळी व लाल रंगाची असते दोन फेकट गुलाबी ते लाल रंगाचे असतात या जातीमध्ये अत्यंत मऊ बियांपासून ते क** व्यायाम पर्यंत दाणे असतात ही जात चवीला चांगली असून उत्पादन ही भरपूर मिळते..!

3 . जी – 137

ही जात महात्मा गांधी फुले विद्यापीठ विकसित केली आहे या जातीचे फळ मोठ्या आकाराचे असून साल गर्द रंगाची असते दाण्याकर आणि मोठी असून फळांच्या रंगाप्रमाणे गर्द लाल रंगाचे असतात रसात साखरेचे प्रमाण 15% असते ही जात महाराष्ट्रात लोकप्रिय आहे

4 . बासिन सिडलेस :

ब्राझील सीडलेस या जातीचे फळातील दोन गुलाबी रंगाची असून माउ असतात

5 . ज्योती (जी. के. व्ही. के. -1) :

ही जात बेंगलोरच्या कृषी विद्यापीठ मधील 1977 स*** विकसित केली गेली या जातीच्या फळांचा आकार मोठा असून (220 ग्रॅम) वजन असून फळातील दाणे मोठे लालबुंद व फार मोठी यांचे असतात दाण्यांमध्ये 16% एकूण द्राव्य घनपदार्थ असतात फळाचा रंग आकर्षक पिवळसर लाल असतो याशिवाय फळांच्या खांद्यावर लाली असून फळांची लाल पातळ असते फळांतील घराचे प्रमाण 70.5% असून या जातीला बाजार भाव चांगला मिळतो..!

6 . मृदुला :

महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ राहुरी यांनी गणेश व रशियन जातीच्या संकरापासून मृदुला ही जात शोधून काढली आहे या जातीची फळे आकर्षक लाल रंगाची असतात दाण्यांचा रंग आकर्षक लाल असतो या जातीचे दाणे मऊ असल्यामुळे या जातीचे नाव मृदुला असे ठेवले आहे निर्यातीसाठी ही जात चांगली आहे..!

7 . भगवा :

ही जात सेंद्रिय अष्टगंध रेड डायना जय महाराष्ट्र मस्तानी इतर नावाने ओळखली जाते या जातींचे फळे 180 ते 190 दिवसात तयार होतात सरासरी उत्पादन प्रीती झाड तीस किलो आहे या जातीचे फळे आकाराने मोठी टपोरी व आकर्षक गोड दाणे आकर्षक केसरी रंगाची जाड साल त्यामुळे ही जात दूरच्या बाजारपेठेसाठी उपयुक्त आहे इतर दाण्यांच्या तुलनेत ही जात काळे ठिपके रोगास आणि फुल केलीस कमी प्रमाणात बळी पडते..!

8 . फुले आरकता :

या जातींच्या फळाचा आकार मोठा असून दाणे मृदू गोड टपोरे गर्द लाल रंगाचे असतात फळांची साल ही गर्द लाल रंगाची असते काळे ठिपके रोगास आणि फुल किडेसहा वाहन कमी प्रमाणात बळी पडतो..!

मशागत :

डाळिंब लागवडीपूर्वी जमिनीची खोल नांगरणी करून व कुळवाच्या पाया देऊन जमीन भुसभुशीत करावी हलक्या व मध्यम जमिनीत जमिनीच्या मृदुंगाप्रमाणे 4.5 ×3.0 मी अंतरावर 60 सेमी लांबी रुंदी व खोलीचे खड्डे उन्हाळ्यात खाणारे पावसाळ्यापूर्वी तळाशी पालापाचोळा याचा थर व एक किलोग्रॅम सिंगल सुपर फॉस्फेट आणि दोन टोपल्या कुजलेले शेणखत टाकून मातीने भरून घ्यावेत वाळवीचे नियंत्रणासाठी प्रत्येक खड्ड्यात शंभर ग्रॅम कोणची फुकट खत आणि मातीच्या मिश्रणात मिसळावी मध्यम जमिनीत येथे पाण्याचा निचरा कमी होतो अशा ठिकाणी खड्डा भरून झाल्यावर एक मीटर रुंदी व एक फूट उंच वरंबे तयार करून त्यावर लावगड करावी जेणेकरून झाडाची वाढ जोरात होईल..!

खत व्यवस्थापन :

पूर्वी डाळिंबाच्या झाडांना रासायनिक व सेंद्रिय खते दिली जायची मात्र काही वर्षापासून सेंद्रिय खतांचा वापर वाढवला आहे प्रत्येक झाडाला दोन पार्ट्या शेणखत तसेच शेणखता व कोंबडी खत व बाजारातील सेंद्रिय खतांचा वापर केला जातो मुख्य अन्नद्रव्यांबरोबर कॅल्शियम झिक मॅग्नेशियम बोरॉन फेरस यांचाही वापर होतो.

छाटणी केल्यानंतर रासायनिक व सेंद्रिय खत दिले जातात थ्रिप्स आणि लाल कोळी सुरसा तसेच अन्यकिडी रासायनिक पद्धतीने नियंत्रण ठेवले जाते पण गळा केल्यानंतर छाटणी करून बहार धरण्याच्या वेळी पहिले पाणी दहा ते बारा तास दिले जाते दुसरे पाणी 15 दिवसांनी दररोज एक तास ठिबक द्वारा देण्याचे नियोजन करावे लागते फळ सेटिंग झाल्यानंतर पाणी वाढवून रोज दोन तास पाणी दिले जाते..!

डाळिंबाची काढणी

डाळिंबाच्या झाडावर फळधारणा सुरू झाल्यावर फळे काढण्यासाठी 125 ते 130 दिवसांनी तोडणी तयार होतात परदेशी निर्यातीसाठी एक फांदीवर एकच फळ ठेवणे व संपूर्ण झाडावर 40 ते 50 फळे ठेवणे आदर्श असते झाडावर जास्त फळे ठेवल्यामुळे फळांचा आकार लहान होतो डाळिंबाच्या मोठ्या फळांना बाजारभाव चांगला मिळतो म्हणून झाडावर फक्त मोठी फळे वाढू द्यावी उत्पादनात डाळींबाच्या झाडांची चौथ्या वर्षापासून फळे घ्यावीत त्यामुळे प्रत्येक झाडापासून वीस ते पंचवीस फळे मिळतात झाडाच्या वयानुसार फळाची उत्पादन दिवसेंदिवस वाढत जाते दहा वर्षे वयाच्या झाडापासून दरवर्षी 100 ते 150 फळे मिळतात चांगले व्यवस्थापन केलेल्या बागेतील प्रत्येक झाडापासून 200 ते 250 फळे मिळतात डाळिंबाच्या झाडाचे आर्थिक उत्पादन 25 ते 30 वर्षापर्यंत मिळते..!

किडी व रोग व्यवस्थापन..!

डाळिंबाच्या झाडावर वर्षातून तीन वेळा बाहेर येतो या काळात दमट व ढगाळ हवामाना असल्यास नवीन ओटीवर फुलांवर आणि फळांवर किडी व रोगांचा जास्त उपद्रव आढळतो त्यामुळे डाळिंबाचे बरेच नुकसान होते.

1 )मावा फुलकिडे व पांढरी माशी..!

हे किडी कोवळी पाणी आणि कोवळ्या फांद्यातील रस शोषून घेतात त्यामुळे झाडाच्या कोवळ्या फांद्या सुकलेल्या दिसतात.

उपाय : या किडींच्या नियंत्रणासाठी दहा लिटर पाण्यात पाच लिटर एमिडवलोप्रिड किंवा 20 मिली Dymathoate मिसळून त्या द्रवणाची फवारणी करावी.

2) खवले किडे :

हे किल्ले लहान असून क*** रंगाची असते ही किडे पाणी फांद्या व फळातून रस शोषते त्यामुळे पाणी पिवळी पडून फांद्या वाळतात.
उपाय : या किडींच्या नियंत्रणासाठी दहा लिटर पाण्यात 25 मिली क्विनालफोस किंवा Dymathote मिसळून खोडांवर व फांद्यांवर फवारणी करावी.

सूरसा : (फळे पोखरणारी अळी)

फळांचे नुकसान करणारी ही महत्त्वाची कीड आहे आणि फळ पोखरून फळातील बिया खाते पोखरलेल्या फळांवर आळीने पडलेल्या चित्रातून अळीची विस्टा बाहेर येते तेथे दुर्गंधी येथे अशी फळे चढतात आणि झाडावरून पडतात ही किडे बागेत वर्षभर आढळते.
उपाय: झाडाखाली गळलेल्या फुले फळे गोळा करून खोल खड्ड्यात करून टाकावे व फळे येण्याच्या हंगामात दहा लिटर पाण्यात 29 मिली Dymathoate मिसळून फवारणी करावी.
डाळिंबाच्या झाडावर इतर किड्यांचा बंदोबस्त करण्यासाठी दहा लिटर पाण्यात दहा मिली मिलिथियन चाळीस ग्रॅम गर्भ वरील अधिक वीस ग्रॅम बाईने किंवा मग कोझेब मिसळ या द्रवणाची फवारणी फळधरणेच्या वेळेपासून फळांची तोडणी होईपर्यंत तीन आठवद्यांचा अंतराने द्यावी.

रोग:

1) फळांवरील काळे डाग..!

जास्त पावसाळी हवामानामध्ये जिवाणूमुळे डाळिंबाच्या फळांवर काळे डाग पडतात.
उपाय: या रोगाच्या नियंत्रणासाठी शंभर पीपीएम Streptomycin किंवा 100 पिपियेम agromysin ची फळांवर फवारणी करावी.

1)पानांवरील ठिपके..!

डाळिंबाच्या पानावर फिकट तपकिरी ते जांभळसर चकरा कार आणि वेडे वाकडी ठिपके दिसून येतात हे ठिपके एकमेकांत मिसळून नंतर काळपट ठिपक्यान त्याचे रूपांतर होते रोबोट पाणी पिवळी पडून गळतात फळझाडांवर सुद्धा रोगाची लक्षणे दिसतात रोग लागल्यावर फळे आतून कुजतात.
उपाय: या रोगांचा नियंत्रणासाठी नोव्हेंबर ते डिसेंबर महिन्यात यात दहा लिटर पाण्यात 100 ग्रॅम बावीस्तीन किंवा 25 ग्रॅम सुपेक्स पावडर मिसळून तयार केलेल्या द्रावणाची पानांवर व फळांवर फवारणी करावी..!

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *